Οι Πανελλήνιες Εξετάσεις αποτελούν μία από τις πρώτες και απαιτητικές μεταβατικές περιόδους στη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Συχνά συνοδεύονται από αυξημένες απαιτήσεις, έντονη πίεση και υψηλές προσδοκίες, τόσο από τον ίδιο μας τον εαυτό όσο και από το οικογενειακό περιβάλλον. Από την μία, μοιάζει τόσο οικείο και “σαν χτες” για τους γονείς, από την άλλη τόσο πρωτόγνωρο και τόσο “νέο” όταν χρειάζεται να “ξαναπεράσουν” την προετοιμασία των Πανελλαδικών, από τον ρόλο πλέον του γονέα.
Στο πρώτο επεισόδιο του νέου vidcast «Εκτός Ύλης» συζητάμε για τις Πανελλαδικές Εξετάσεις, το άγχος των μαθητών, τη διατροφή και την ψυχική ανθεκτικότητα.
Tο άγχος των Πανελλαδικών είναι αναμενόμενο
Το άγχος, η αγωνία και η πίεση γνωρίζουμε πως είναι αναμενόμενα συναισθήματα για τους μαθητές και τις μαθήτριες, αλλά και για τους γονείς που τους στηρίζουν σε αυτή τη διαδρομή με ψυχικά και υλικά μέσα.
Αναμένουμε πως ένα μέτριο επίπεδο άγχους μπορεί να λειτουργήσει για πολλούς κινητοποιητικά. Όταν όμως το άγχος γίνεται υπερβολικό, μπορεί να επηρεάσει τη συγκέντρωση, τη μνήμη, τον ύπνο, τη διάθεση και τελικά την απόδοση. Κάπως έτσι μπορούμε να διακρίνουμε ανάμεσα στο υγιές άγχος και το δυσλειτουργικό.
Κι όμως, μερικές φορές είναι αυτές οι μικρές και ουσιαστικές υπενθυμίσεις που μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Ένας πιο ήρεμος τρόπος σκέψης, λίγη περισσότερη ξεκούραση ή μια φράση ενθάρρυνσης μπορεί να βοηθήσει έναν έφηβο να νιώσει μεγαλύτερη ασφάλεια και εμπιστοσύνη στις δυνάμεις του. Η έγκαιρη αναγνώριση των δυσκολιών και η αναζήτηση υποστήριξης μπορούν να συμβάλουν ουσιαστικά στη διαχείριση αυτής της περιόδου.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν αγχωνόμαστε;
Αρχικά, να εξηγήσουμε πως το άγχος είναι ένας απαραίτητος μηχανισμός του οργανισμού, ο οποίος ενεργοποιείται όταν αντιλαμβανόμαστε ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια απαιτητική ή απειλητική κατάσταση.
Πιο συγκεκριμένα, στις Πανελλαδικές Εξετάσεις, ο εγκέφαλος μας μπορεί να ερμηνεύσει την συνθήκη της εξέτασης ως μια μορφή «απειλής», όχι επειδή κινδυνεύουμε πραγματικά, αλλά επειδή το αποτέλεσμα έχει αποκτήσει μεγάλη συναισθηματική σημασία. Αυτό συμβαίνει όταν έχω “επενδύσει” συναισθηματικά στο αποτέλεσμα της διαδικασίας και οποιαδήποτε ένδειξη ή πιθανότητα που δεν συνάδει με το επιθυμητό αποτέλεσμα, μετατρέπεται σε απειλή.
Σε αυτό το σημείο λοιπόν, ενεργοποιείται η αμυγδαλή, η περιοχή του εγκεφάλου που σχετίζεται με την ανίχνευση του κινδύνου. Η ενεργοποίησή της οδηγεί στην έκκριση ορμονών του στρες, όπως η αδρεναλίνη και η κορτιζόλη. Οι αλλαγές αυτές προετοιμάζουν το σώμα για άμεση δράση: αυξάνεται ο καρδιακός ρυθμός, η αναπνοή γίνεται πιο γρήγορη και οι μύες βρίσκονται σε εγρήγορση.
Τα παραπάνω είναι φυσιολογικά συμπτώματα όταν ο οργανισμός ανταποκρίνεται σε συνθήκη στρες και δεν αποτελούν από μόνα τους κρίσεις άγχους ή κρίσεις πανικού.
Τι είναι το άγχος επίδοσης;
Το άγχος επίδοσης είναι η μορφή άγχους που εμφανίζεται όταν θεωρούμε ότι η προσωπική μας αξία ή το μέλλον μας εξαρτώνται από την επιτυχία σε μια συγκεκριμένη δοκιμασία.
Στις Πανελλαδικές, πολλοί μαθητές νιώθουν ότι μέσα σε λίγες ώρες θα κριθούν οι κόποι της συνολικής τους προσπάθειας των τελευταίων ετών. Η σκέψη ότι «όλα εξαρτώνται από σήμερα» αυξάνει σημαντικά τη συναισθηματική πίεση.
Ωστόσο, το άγχος επίδοσης δεν προκαλείται μόνο από την ίδια την εξέταση, αλλά κυρίως από τον τρόπο που την ερμηνεύουμε και τις προσδοκίες που έχουμε από αυτή. Σκέψεις όπως «Αν δεν περάσω, έχω αποτύχει.», «Οι βαθμοί δείχνουν πόσο αξίζω.», «Θα απογοητεύσω τους γονείς μου.» ενισχύουν την αίσθηση απειλής και αυξάνουν την ετοιμότητα του οργανισμού μας να απαντήσει στην απειλή.
Στην πραγματικότητα, η επίδοση σε μια εξέταση επηρεάζεται από πολλούς παράγοντες: την προετοιμασία, την ψυχολογική κατάσταση της στιγμής, την ποιότητα του ύπνου, τη διαχείριση του άγχους, ακόμη και τις συνθήκες της ίδιας της εξέτασης. Η επιτυχία, επομένως, δεν μπορεί να αποτυπωθεί αποκλειστικά σε μία στιγμή ή σε έναν βαθμό.
Πώς να διαχειριστώ το άγχος των Πανελλαδικών;
Το άγχος των Πανελλαδικών είναι αναμενόμενο, όμως υπάρχουν τρόποι να γίνει πιο διαχειρίσιμο. Η επαρκής ξεκούραση, τα τακτικά διαλείμματα, η ισορροπημένη διατροφή και η αποφυγή της υπερβολικής πίεσης μπορούν να βοηθήσουν σημαντικά. Παράλληλα, η αναγνώριση των αγχωτικών σκέψεων από τον υποψήφιο και η αναζήτηση υποστήριξης στο οικογενειακό και υποστηρικτικό περιβάλλον μπορούν να ενισχύσουν την αίσθηση ασφάλειας και ψυχικής ανθεκτικότητας.
Blackout στις Πανελλαδικές: Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν «κολλάει» η μνήμη
Ένα από τα συχνότερα φαινόμενα που μας περιγράφουν οι μαθητές είναι το λεγόμενο blackout ή προσωρινό μπλοκάρισμα της μνήμης. Πρόκειται για μια κατάσταση κατά την οποία ο μαθητής γνωρίζει την ύλη, αλλά εκείνη τη στιγμή δυσκολεύεται να ανακαλέσει τις πληροφορίες που έχει ήδη μάθει.
Το blackout δεν σημαίνει ότι η γνώση χάθηκε. Σημαίνει ότι, λόγω του έντονου άγχους, η πρόσβαση σε αυτήν γίνεται προσωρινά πιο δύσκολη.
Όταν το επίπεδο του στρες αυξάνεται υπερβολικά, η αμυγδαλή παραμένει σε κατάσταση συναγερμού και η αυξημένη έκκριση κορτιζόλης επηρεάζει την εργαζόμενη μνήμη και την ικανότητα ανάκλησης πληροφοριών (δύο βασικές λειτουργίες για την απόδοσή μας). Ο εγκέφαλος αποφασίζει να δώσει προτεραιότητα στη διαχείριση της απειλής και όχι στη γνωστική επεξεργασία, όπως θα έκανε σε μία υπαρκτή απειλή ώστε να επιβιώσουμε.
Τέλος, είναι σημαντικό να γνωρίζουμε ότι το blackout είναι συνήθως παροδικό. Με λίγες αργές αναπνοές, μια σύντομη παύση και την εστίαση σε μια πιο εύκολη ερώτηση, το επίπεδο της έντασης μειώνεται και η ανάκληση των πληροφοριών συχνά επανέρχεται σταδιακά.
Ο ρόλος της οικογένειας
Αρχικά, τονίζουμε κάθε φορά πως οι γονείς αποτελούν έναν από τους σημαντικότερους προστατευτικούς παράγοντες για την ψυχική υγεία των παιδιών τους κατά την περίοδο των Πανελλαδικών Εξετάσεων. Παράλληλα, όμως, καλούνται να διαχειριστούν και οι ίδιοι το δικό τους άγχος, ιδιαίτερα όταν πρόκειται για το πρώτο παιδί της οικογένειας που συμμετέχει σε αυτή τη διαδικασία. Η αβεβαιότητα, οι προσδοκίες και η επιθυμία να στηρίξουν το παιδί τους με τον καλύτερο δυνατό τρόπο μπορεί να αυξήσουν τη δική τους συναισθηματική φόρτιση.
Περισσότερο από την πίεση για ένα συγκεκριμένο αποτέλεσμα, οι μαθητές έχουν ανάγκη από ένα περιβάλλον αποδοχής, ενθάρρυνσης και συναισθηματικής ασφάλειας. Η ανοιχτή επικοινωνία, η κατανόηση και η αποφυγή συνεχών συγκρίσεων βοηθούν αποτελεσματικά έναν έφηβο να διαχειριστεί αποτελεσματικότερα το άγχος των εξετάσεων, γνωρίζοντας ότι η αξία του δεν εξαρτάται από την επίδοσή του.
Η σημασία της ψυχικής φροντίδας
Η ψυχική φροντίδα δεν αποτελεί μία πολυτέλεια, ούτε αφορά μόνο τις περιόδους κρίσης. Αντίθετα, είναι ένας από τους καίριους παράγοντες που ενισχύουν την ψυχική ανθεκτικότητα, τη συγκέντρωση και την ικανότητά μας να ανταποκρινόμαστε σε απαιτητικές συνθήκες. Αυτό φυσικά, ισχύει για μικρούς και μεγάλους (ας μην το ξεχνάμε!).
Συχνά, τις τελευταίες ημέρες πριν από τις εξετάσεις, πολλοί μαθητές επιλέγουν να μειώσουν τον ύπνο τους, πιστεύοντας ότι περισσότερες ώρες διαβάσματος θα οδηγήσουν σε καλύτερη επίδοση. Ωστόσο, η επιστημονική γνώση δείχνει το αντίθετο. Ο ύπνος δεν αποτελεί «χαμένο χρόνο», αλλά μια απαραίτητη βιολογική διαδικασία κατά την οποία ο εγκέφαλος οργανώνει και εδραιώνει τις πληροφορίες που έχουν ήδη μαθευτεί, ενισχύει τη μνήμη και προετοιμάζει τις γνωστικές λειτουργίες για την επόμενη ημέρα.
Η έλλειψη επαρκούς ύπνου μπορεί να επηρεάσει αρνητικά τις απαραίτητες επιτελικές λειτουργίες που θα χρειαστούμε όπως τη συγκέντρωση, την προσοχή, την ταχύτητα επεξεργασίας πληροφοριών και την ικανότητα ανάκλησης γνώσεων.
Παράλληλα, αυξάνει τη συναισθηματική ευαλωτότητα, κάνοντας τον εγκέφαλο να αντιδρά πιο έντονα στο άγχος και δυσκολεύοντας τη ρύθμιση των συναισθημάτων. Έτσι, ένας μαθητής μπορεί να νιώθει μεγαλύτερη ένταση, να δυσκολεύεται να οργανώσει τη σκέψη του ή ακόμη και να εμφανίσει προσωρινό «blackout» κατά τη διάρκεια της εξέτασης.
Η ψυχική φροντίδα, επομένως, δεν περιορίζεται μόνο στη διαχείριση του άγχους. Περιλαμβάνει και την καθημερινή φροντίδα του σώματος μέσα από επαρκή ύπνο, ισορροπημένη διατροφή, τακτικά διαλείμματα, ήπια σωματική δραστηριότητα και στιγμές ξεκούρασης. Όλες αυτές οι συνήθειες συμβάλλουν στη βέλτιστη λειτουργία του εγκεφάλου και αποτελούν μέρος της προετοιμασίας, εξίσου σημαντικό με τη μελέτη της ύλης.
Η καλύτερη απόδοση δεν προκύπτει μόνο από τις περισσότερες ώρες διαβάσματος, αλλά από την ισορροπία ανάμεσα στην προσπάθεια και τη φροντίδα του εαυτού. Ένας ξεκούραστος εγκέφαλος έχει περισσότερες πιθανότητες να αξιοποιήσει τις γνώσεις που έχει ήδη αποκτήσει και να ανταποκριθεί αποτελεσματικά στις απαιτήσεις της εξέτασης.
Η επιτυχία δεν έχει μία μόνο διαδρομή
Οι Πανελλαδικές Εξετάσεις αποτελούν αναμφίβολα έναν σημαντικό σταθμό στη ζωή ενός νέου ανθρώπου. Είναι μια περίοδος που συνοδεύεται από έντονη προσπάθεια, υψηλές απαιτήσεις και πολλές προσδοκίες. Ωστόσο, όσο σημαντική κι αν είναι αυτή η διαδικασία, δεν αποτελεί τη μοναδική διαδρομή προς την εξέλιξη.
Συχνά, στην εφηβεία είναι εύκολο να πιστέψει κανείς ότι το αποτέλεσμα μιας εξέτασης θα καθορίσει ολόκληρο το μέλλον του. Πρόκειται για μια σκέψη που ενισχύεται από το άγχος της περιόδου, τις κοινωνικές προσδοκίες και την αίσθηση ότι «όλα κρίνονται τώρα». Στην πραγματικότητα, όμως, η ζωή δεν εξελίσσεται γραμμικά ούτε καθορίζεται από μία μόνο στιγμή.
Η επιτυχία δεν είναι ένας συγκεκριμένος βαθμός, ούτε μια σχολή που θα καθορίσει οριστικά την πορεία ενός ανθρώπου. Είναι μια δυναμική διαδικασία που χτίζεται μέσα από την προσπάθεια, την επιμονή, την προσαρμοστικότητα και την ικανότητα να συνεχίζουμε ακόμη και όταν τα πράγματα δεν εξελίσσονται όπως τα είχαμε σχεδιάσει.
Ακόμη και ένα αποτέλεσμα που αρχικά βιώνεται ως απογοήτευση μπορεί, με την πάροδο του χρόνου, να οδηγήσει σε νέες ευκαιρίες, διαφορετικές επιλογές και εμπειρίες που κανείς δεν μπορούσε να προβλέψει εκείνη τη στιγμή. Πολλοί άνθρωποι ανακαλύπτουν την επαγγελματική τους πορεία μέσα από διαδρομές διαφορετικές από εκείνες που είχαν φανταστεί στα 17 ή στα 18 τους χρόνια. Η ζωή περιλαμβάνει περισσότερες από μία ευκαιρίες να επαναπροσδιορίσουμε τους στόχους μας και να εξελιχθούμε.
Εξίσου σημαντικό είναι να θυμόμαστε ότι η αξία ενός ανθρώπου δεν μπορεί να μετρηθεί με έναν βαθμό, μια σχολή ή μια εξέταση. Οι Πανελλαδικές αξιολογούν την επίδοση σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή και κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες. Δεν αξιολογούν την προσωπικότητα, τις αξίες, τις δεξιότητες, τη δημιουργικότητα, την ενσυναίσθηση ή τις δυνατότητες ενός ανθρώπου να εξελιχθεί στο μέλλον.
Η πραγματική επιτυχία περιλαμβάνει την Ψυχική Ανθεκτικότητα
Την ικανότητα να διαχειριζόμαστε τις δυσκολίες, να αντλούμε δύναμη από τις εμπειρίες μας, να προσαρμοζόμαστε στις αλλαγές και να συνεχίζουμε να επενδύουμε στους στόχους μας, ακόμη κι όταν χρειάζεται να ακολουθήσουμε διαφορετική διαδρομή από αυτή που είχαμε αρχικά σχεδιάσει.
Για τους γονείς, το σημαντικότερο μήνυμα είναι να υπενθυμίζουν στα παιδιά τους σε όλη την διάρκεια των Πανελλαδικών ότι η αγάπη, η αποδοχή και η εμπιστοσύνη προς εκείνα δεν εξαρτώνται από το αποτέλεσμα των εξετάσεων. Για τους μαθητές, είναι σημαντικό να θυμούνται ότι οι Πανελλαδικές αποτελούν μια σημαντική πρόκληση, όχι όμως τον ορισμό της ζωής τους.
Γιατί, τελικά, η επιτυχία δεν είναι ένας προορισμός με μία μόνο διαδρομή. Είναι η δυνατότητα να συνεχίζουμε να μαθαίνουμε, να εξελισσόμαστε και να δημιουργούμε νέες ευκαιρίες, ακόμη και όταν ο δρόμος που ακολουθούμε είναι διαφορετικός από εκείνον που είχαμε αρχικά φανταστεί.
Δείτε το vidcast
Με την Υπουργό Παιδείας, Θρησκευμάτων και Αθλητισμού, Σοφία Ζαχαράκη, και τη Διαιτολόγο – Διατροφολόγο και καθηγήτρια Διατροφογενετικής, Νάνα Καλαφάτη, συζητήσαμε για το άγχος των εξετάσεων, τη σημασία της ψυχικής φροντίδας και τον ρόλο που μπορούν να διαδραματίσουν τόσο οι γονείς όσο και οι εκπαιδευτικοί στη στήριξη των υποψηφίων.
Στο vidcast συζητάμε πιο αναλυτικά για:
-
- το άγχος των Πανελλαδικών Εξετάσεων,
-
- την ψυχική φροντίδα μαθητών και γονέων,
-
- τον ρόλο της οικογένειας,
-
- τη σημασία της σωστής διατροφής στην περίοδο των εξετάσεων,
-
- και τρόπους ουσιαστικής υποστήριξης των νέων κατά τη διάρκεια αυτής της απαιτητικής περιόδου.
Ολοκληρώνοντας, τονίζουμε πάντα πως όταν το άγχος των εξετάσεων δυσκολεύει σημαντικά την καθημερινότητα ενός μαθητή ή επηρεάζει τον ύπνο, τη συγκέντρωση και τη λειτουργικότητά του, η αναζήτηση κατάλληλης ψυχολογικής υποστήριξης μπορεί να αποτελέσει ένα σημαντικό βήμα.
